Czyste powietrze: dlaczego oddychanie przestaje być oczywistością
Polska należy do czołówki krajów Unii Europejskiej jeśli chodzi o bardzo złą jakość powietrza, jakim oddychają mieszkańcy wielu rejonów Polski. W świadomości wielu osób Podlasie uchodzi za „zielone płuca Polski”. Duża liczba lasów, mało przemysłu ciężkiego i niska gęstość zaludnienia sprawiają, że region wypada lepiej niż południowe województwa kraju. Nie oznacza to jednak braku problemu. W sezonie grzewczym pojawiają się epizody smogowe, szczególnie podczas bezwietrznej pogody. Wtedy notuje się przekroczenia pyłu PM10 spowodowane emisja z domowych pieców i niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Przy wykorzystaniu funduszy unijnych poczyniono ogromne postępy w zakresie gospodarki wodno ściekowej, gospodarki odpadami, zaś problemy ochrony powietrza nie stanowiły przez minione dziesięciolecie obszaru, w którym prowadzone byłyby adekwatne działania nastawione na rozwiązanie problemu. Polska polityka ochrony powietrza jest w dużej mierze reaktywna – znacznie ograniczono zanieczyszczenia powietrza emitowane przez przemysł i energetykę ponieważ wymogi dla tego sektora wprowadzono na poziomie prawodawstwa unijnego. Brakuje natomiast praktycznie jakichkolwiek regulacji w zakresie instalacji stosowanych w gospodarstwach domowych – pieców i kotłów na paliwa stałe czy kominków. Również w zakresie transportu brak kluczowych rozwiązań prawnych, które umożliwiłyby ograniczanie wykorzystywania najbardziej szkodliwych dla powietrza samochodów.
Do głównych źródeł zanieczyszczeń powietrza w Województwie Podlaskim należą: stare piece węglowe i drewno niskiej jakości, spalanie wilgotnego opalu, palenie odpadów. Podczas mroźnej i bezwietrznej pogody dym nie rozprasza się i pozostaje nad miejscowościami. W miastach takich jak Suwałki, Łomża rośnie liczba samochodów Diesle i stare samochody emitują tlenki azotu, benzo(a)piren, pyły zawieszone. Zanieczyszczenia pochodzą też z rolnictwa. Amoniak z nawozów, pozostałości substancji roślinnych, kurz z pól powodują wtórne pyły zawieszone, mniej widoczne, ale równie szkodliwe. Zanieczyszczenia powietrza mają destrukcyjny wpływ na nasze zdrowie. Pyły PM10 i PM2,5 i zawarte w nich szkodliwe substancje (m.in. metale ciężkie), wpływają na rozwój oraz zaostrzenia: chorób dróg oddechowych, chorób układu krążenia, chorób nowotworowych, uszkodzenia centralnego układu nerwowego i bezpłodność (benzo(a)piren). Gazy zanieczyszczające powietrze wpływają głównie na stan dróg oddechowych, tlenki azotu na rozwój i zaostrzenie chorób dróg oddechowych (zapalenie płuc, nasilenie objawów astmy i reakcji alergicznych w drogach oddechowych), ozon na nasilenie objawów astmy spadek sprawności oddechowej, wpływ na układ krążenia, reakcje zapalne oczu, tlenki siarki na upośledzenie funkcji oddechowych. Krótkie epizody zimowego smogu są często groźniejsze niż umiarkowane zanieczyszczenie przez cały rok.
Każdy mieszkaniec naszego powiatu powinien, więc dbać o poprawę jakości powietrza na swoim terenie. Najważniejszym krokiem jest wymiana kopciuchów na pompy ciepła, sieci ciepłownicze, stosowanie pelletu zamiast węgla – to redukcja emisji nawet o 80%.
Do działań systemowych na rzecz czystego powietrza należy zaliczyć:
– lepsze planowanie przestrzenne: więcej zieleni miejskiej, zakaz palenia odpadów,
– wprowadzanie bardziej restrykcyjnych norm emisji spalin w pojazdach,
– tworzenie infrastruktury dla pojazdów z napędem elektrycznym, czy wodorowym (sieci stacji ładowania pojazdów) oraz zachęty do zakupu (ulgi podatkowe, dotacje, dostęp do stref ograniczonego ruchu),
– ograniczanie ruchu samochodowego w gęsto zabudowanych centrach miast,
– zwiększanie i ochrona powierzchni zielonych (lasów, parków, ogrodów, skwerów),
– rozbudowa sieci dróg rowerowych oraz sieci rowerów miejskich,
– systemy dofinansowania wymiany pieców lub kotłów na paliwa stałe na niskoemisyjne źródła ogrzewania,
– systematyczne mycie ulic w celu zapobiegania unosowi wtórnemu pyłów z nawierzchni ulic.
Każdy mieszkaniec może prowadzić także działania indywidualne na rzecz czystego powietrza. Należą do nich:
– używanie suchego drewna, uszczelnienie okien i drzwi oraz niepalenie śmieci w piecach,
– wymiana starego pieca lub kotła na paliwo stałe i podłączenie budynku do miejskiej sieci ciepłowniczej lub gazowej albo instalacja odnawialnych źródeł energii (OZE),
– ocieplenie budynku (termoizolacja),
– zakup energooszczędnych sprzętów RTV/AGD i wymiana oświetlenia na energooszczędne, zakładanie termostatów,
– inwestowanie w zieleń: ochrona zieleni i sadzenie nowych drzew i krzewów,
– wymiana samochodu na mniej emisyjny, elektryczny, hybrydowy albo mniejszy – bardziej oszczędny,
– rezygnacja z samochodu na rzecz roweru, transportu miejskiego lub przemieszczania się na piechotę, a gdy nie da się funkcjonować bez samochodu to ekonomiczna jazda, wyłączanie silnika na postoju, dzielenie się pojazdem z innymi, używanie samochodu tylko wtedy, gdy to konieczne,
– przesiadanie się na komunikację publiczną, dbanie o dobry stan techniczny pojazdu i oszczędzanie energii elektrycznej,
– dbałość o stan przewodów kominowych i wentylacyjnych i korzystanie z przeglądów kominiarskich,
– ograniczanie palenia w kominku, niepalenie śmieci, liści w ogrodzie, traw. Są to działania nielegalne.
Każdy mieszkaniec powinien prowadzić także we własnym zakresie działalność edukacyjną i propagandową, czyli:
– zdobywanie zweryfikowanej wiedzy i dzielenie się nią z rodziną, znajomymi, sąsiadami,
– namawianie rodziny, znajomych do działań na rzecz czystego powietrza,
– popieranie działań systemowych na rzecz czystego powietrza: działań kontrolnych Straży Miejskiej, ograniczenia ruchu pojazdów, odpowiednich przepisów prawnych,
– zawiadamianie Straży Miejskiej (numer 986) w przypadku działań nielegalnych: spalania odpadów (śmieci) w paleniskach domowych i obejściach, wypalania traw, palenia liści, nielegalnej wycinki drzew.
Reasumując Podlasie nie jest regionem silnie uprzemysłowionym i dlatego jego problem smogu ma charakter sezonowy, głównie zimowy związany z ogrzewaniem domów. Dobra wiadomość jest taka, że to jeden z najłatwiejszych typów zanieczyszczeń do ograniczenia, a jakość powietrza zależy tu bardziej od decyzji mieszkańców, niż od wielkich fabryk.
